روند توسعه تحقیقات بنیادی در ۳ کشور؛ پیشنهادهایی برای ایران

هدف اصلی این نوع تحقیقات درک عمیق‌تر پدیده‌ها است و سریع به مرحله کاربرد نمی‌رسند. تحقیقات بنیادی با چالش‌هایی مثل عدم قطعیت، زمان‌بر بودن و دشواری در سنجش نتایج همراه هستند؛ با این وجود در درازمدت می‌توانند زمینه را برای نوآوری‌های بنیادی و رشد اقتصادی کشورها فراهم کنند.

به دلیل زمان‌بر بودن و عدم قطعیت، به طور معمول این‌گونه تحقیقات مشتری بخش خصوصی ندارند و به همین دلیل تحقیقات بنیادی به طور معمول با حمایت دولت‌ها انجام می‌شوند. با وجود این‌که در مورد ضرورت حمایت دولت‌ها از آن‌ها توافق وجود دارد ولی هنوز چگونگی حمایت، منابع مالی پایدار، اولویت‌بندی و ارزیابی اثربخشی این تحقیقات در سیاست‌گذاری علم و فناوری نیازمند بررسی است.

در ایران چالش‌هایی مانند پراکندگی نهادها، ناپایداری منابع مالی و مشکلات در ارزیابی تحقیقات وجود دارد و در این شرایط استفاده از تجربیات کشورهای پیشرفته می‌تواند راهکارهایی را پیش روی مسئولان قرار دهد.

بر همین اساس؛ مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به بررسی تجارب ایالات متحده آمریکا، کره‌ جنوبی و چین در حمایت از تحقیقات بنیادی پرداخته و پیشنهادهایی را برای بهبود حکمرانی این حوزه در ایران ارائه داده است.

سرمایه‌گذاری آمریکا در تحقیق و توسعه چقدر است؟

شدت تحقیق و توسعه یا میزان سرمایه‌گذاری کشورهای در پروژه‌های تحقیق ‌و توسعه نسبت به تولید ناخالص داخلی کشور (GDP) از جمله شاخص‌های مهم در توسعه علمی کشورها است. در ایالات متحده شدت تحقیق و توسعه از اوایل دهه ۱۹۶۰ افزایش یافته و پس از نوساناتی در سال ۲۰۱۹ به طور مداوم بالای ۳ درصد بوده و در سال ۲۰۲۲ به ۳.۴ رسیده است. تامین مالی تحقیق و توسعه توسط بخش تجاری از دهه ۱۹۸۰ روندی صعودی داشت و در سال‌های اخیر به حدد ۲.۵ درصد نزدیک شده است. تامین مالی این حوزه توسط بخش فدرال پس از اوج خود در دهه ۱۹۶۰ به تدریج کاهش یافته و در سال ۲۰۲۲ در حدود ۸ دهم درصد باقی مانده است. این داده‌ها نشان می‌دهد که در دهه‌های اخیر بخش تجاری و کسب‌وکار نقش اساسی را در افزایش شدت تحقیق و توسعه در آمریکا ایفا کرده و وابستگی به بودجه فدرال کاهش یافته است.

جایگاه تحقیقات بنیادی در اعتبارات تحقیق و توسعه آمریکا

در آمریکا سهم تحقیقات بنیادی در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۵ درصد از کل تحقیق و توسعه بوده است. تحقیقات کاربردی حدود ۱۸ درصد و تحقیقات توسعه‌ای در این سال ۶۷ درصد بوده‌اند.

توزیع اعتبارات تحقیق و توسعه در آمریکا در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که دولت فدرال بزرگ‌تین تامین کننده مالی تحقیقات بنیادی بوده و حدود ۴۰ درصد از کل سرمایه‌گذاری‌ها در این حوزه را بر عهده داشته است. پس از آن بخش خصوصی (کسب و کارها) با سهم ۳۷ درصد تحقیقات بنیادی را تامین مالی کرده‌اند. ۱۲ درصد از این تحقیقات نیز توسعه دانشگاه‌ها و حدود ۱۱ درصد نیز توسط دولت‌های ایالتی و سایر سازمان‌های غیر انتفاعی تامین مالی شده‌اند.

در حوزه تحقیقات کاربردی نقش بخش خصوصی پررنگ‌تر است و کسب‌وکارها حدود ۶۲ درصد از بودجه تحقیقات کاربردی را تامین می‌کنند. در بخش تحقیقات توسعه‌ای نیز وابستگی به بخش خصوصی بیشتر است. شرکت‌ها (کسب و کارها) ۸۸ درصد از بودجه این تحقیقات را تامین می‌کنند. این داده‌ها نشان می‌دهد که دولت فدرال در حمایت از تحقیقات بنیادی هنوز هم نقش کلیدی ایفا می‌کند و این الگو نشان‌دهنده اهمیت نوآوری بنیادی و نیاز به سرمایه‌گذاری پایدار از سوی دولت است.

در سال ۲۰۲۵ سه نهاد شامل وزارت بهداشت و خدمات انسانی (HHS)، بنیاد ملی علم (NSF) و وزارت انرژی (DOE) بیشترین اعتبارات تحقیقات بنیادی برای توزیع و برنامه‌ریزی آن‌ها را دریافت کرده‌اند. سهم این نهادها به ترتیب ۴۹.۴ درصد (۲۳.۶ میلیارد دلار)، ۱۴.۵ درصد (۶.۹ میلیارد دلار) و ۱۳.۱۴ درصد (۶.۳ میلیارد دلار) بوده است.

نهادهای تخصصی مانند «مؤسسه ملی سلامت (NIH) و بنیاد ملی علم (NSF) ناظر بیرونی گیرندگان اعتبارات پژوهشی در ایالات متحده آمریکا هستند. این نهادها نظارت مستمر و دقیقی را از طریق دریافت گزارش‌های پیشرفت، بازدیدهای میدانی و ارزیابی‌های مالی بر اجرای طرح‌های پژوهشی اعمال می کنند.

سرمایه‌گذاری کره جنوبی در تحقیق و توسعه

تحقیق و توسعه در کره جنوبی با یک شیب ملایم و روبه‌رشد آغاز می‌شود و از ۳.۷ درصد در سال ۲۰۱۰ به طور پیوسته افزایش یافته و در سال ۲۰۲۲ به ۵.۲۱ درصد رسیده است. به طوری که این کشور توانسته در جایگاه دوم جهان بعد از رژیم صهیونیستی (۶.۰۲ درصد) قرار گیرد. اوج‌گیری قابل توجه کره جنوبی در این شاخص و ثبات نسبی در سال‌های اخیر حاکی از سیاست‌های پایدار دولت و نقش کلیدی موسساتی مانند «وزارت علوم و فناوری اطلاعات و ارتباطات» و «بنیاد ملی تحقیقات کره» (NRF) در تقویت این بخش است.

تحقیقات بنیادی در کره جنوبی

در کره جنوبی در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲ بیشترین هزینه‌های تحقیق و توسعه به تحقیقات توسعه‌ای اختصاص یافته و سهم آن از حدود ۶۲ درصد در سال ۲۰۱۵ به نزدیک ۶۵ درصد در سال ۲۰۲۲ رسیده است. پس از آن تحقیقات کاربردی با سهمی در حدود ۲۰ تا ۲۲ درصد قرار دارد و تحقیقات بنیادی کم‌ترین سهم را به خود اختصاص داده و از ۱۷.۲ درصد در سال ۲۰۱۵ به حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد در سال‌های اخیر رسیده است.

این الگو نشان می‌دهد که سیاست‌های تحقیقاتی کره جنوبی بیش از همه بر توسعه فناوری‌ها و تجاری‌سازی دستوردهای علمی متمرکز بوده است.

در کره جنوبی سازوکار حمایت از تحقیقات بنیادی در قالب دو قانون مهم «قانون ارتقای تحقیقات بنیادی و حمایت از توسعه فناوری» و «قانون چارچوب علم و فناوری» اتفاق می افتد. در این کشور برنامه‌های پنج ساله در قالب اسناد بالادستی و در چارچوب قوانین موضوع تحت عناوین «برنامه جامع ارتقای تحقیقات بنیادی» و «برنامه پایه علم و فناوری» برای پیشبرد تحقیق و توسعه ازجمله تحقیقات بنیادی تهیه و تدوین می‌شود. ریاست جمهوری به طور مستقیم در سیاستگذاری و برنامه ریزی تحقیق و توسعه ازجمله تحقیقات بنیادی مشارکت دارد. اولویت‌های تحقیقاتی بلندمدت و اعتبارات حداقل ۲۰ ساله از طریق «طرح جامع ارتقای پژوهش‌های بنیادی»، پیش‌بینی می‌شود.

انتخاب پژوهشگران و یا مؤسسات برای انجام تحقیقات بنیادی مبتنی بر صلاحیت علمی، داشتن زیرساخت‌های تحقیقاتی و انطباق با سیاست‌های کلان پژوهشی است. حمایت از طرح‌های پژوهشگرمحور و تمرکز بر پژوهشگران جوان بخش مهمی از اعتبارات تحقیقات بنیادی را به خود اختصاص می‌دهد.

تحقیق و توسعه در چین

در سال ۲۰۰۷ چین ۱۳۶ میلیارد دلار برای تحقیق و توسعه هزینه می‌کرد. این میزان کم‌تر از یک‌سوم سرمایه‌گذاری آمریکا بود؛ اما ۱۶ سال بعد این سرمایه‌گذاری تقریباً ۶ برابر شد و به ۷۸۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ رسید و چین را به ایالات متحده با ۸۲۳ میلیارد دلار هزینه تحقیق و توسعه در همان سال، نزدیک کرد.

شدت تحقیق و توسعه در جین از حدود ۲ درصد در سال ۲۰۱۵ به تدریج افزایش پیدا کرده و در سال ۲۰۲۲ به ۲.۵۶ رسیده است و این روند صعودی نشان‌دهنده جهت‌گیری راهبردی دولت چین برای ارتقای قدرت علمی و فناورانه است.

سهم تحقیقات بنیادی در چین

در دهه گذشته چین به موازات سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، توجه به تحقیقات بنیادی را نیز افزایش داده است.

دولت چین بزرگترین تأمین کننده اعتبارات تحقیقات بنیادی در این کشور است. برای نمونه در سال ۲۰۱۹ دولت مرکزی چین بیش از ۵۰ درصد و دولت های محلی ۳۰ درصد از کل اعتبارات تحقیقات بنیادی را تأمین می‌کردند.

سرمایه‌گذاری در تحقیقات بنیادی از سال ۲۰۲۳ با ۱۰.۵ درصد افزایش به ۲۴۹.۷ میلیارد یوآن (معادل حدود ۳۵ میلیارد دلار) رسیده است که ۶.۹۱ درصد از کل هزینه‌های تحقیق و توسعه است.

نهادهایی مانند «بنیاد ملی علم طبیعی چین» (NSFC) و وزارت علوم و فناوری (MOST) بودجه‌های تحقیقاتی را میان دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی تقسیم می‌کنند.

در چین حمایت از تحقیقات بنیادی در قالب «قانون پیشرفت علم و فناوری» انجام می‌شود. این قانون حاوی مفادی ازجمله ایجاد سازوکار پایدارتأمین بودجه دولتی، افزایش تدریجی سهم دولت ازتولید نا خالص داخلی برای تحقیق و توسعه و افزایش سهم تحقیقات بنیادی ازکل هزینه‌های تحقیقاتی، تعیین جهتگیری‌های کلان ملی برای تحقیقات و ارائه مشوق‌های مالیاتی جهت جذب سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی است.

سیستم علم و فناوری چین دارای ساختاری سلسله مراتبی است که در رأس آن حزب کمونیست چین (از طریق کمیسیون مرکزی علم و فناوری) خط مشی‌های کلان و اولویت‌های راهبردی را تعیین می‌کند.

تقسیم کار نهادی مشخص برای توزیع اعتبارات دولتی تحقیقات بنیادی وجود دارد که شامل موارد زیر است:

بنیاد ملی علوم طبیعی چین (NSFC) نهاد اصلی و تخصصی تأمین مالی رقابتی تحقیقات بنیادی بر اساس داوری همتا.

وزارت علوم و فناوری (MOST) مجری سیاست های کلان و متولی برنامه های ملی علم و فناوری با رویکرد مأموریت محور.

آکادمی علوم چین (CAS) مجری مستقیم تحقیقات در شبکه گسترده مؤسسات تحت پوشش خود.

وزارت آموزش (MOE): تخصیص دهنده بودجه به دانشگاه‌های تحت نظارت مستقیم خود.

رمز توسعه تحقیقات بنیادی در آمریکا، کره جنوبی و چین

بررسی تجارب سه کشور ایالات متحده آمریکا، کره جنوبی و چین در حوزه حمایت از تحقیقات بنیادی رهنمودهای راهبردی برای ایران دارد.

این کشورها با ایجاد نظام‌های رقابتی تخصیص بودجه، نهادهای مستقل ارزیابی و حمایتی و پیوند موثر میان دانشگاه و صنعت موفق شده‌اند که از طریق بنیادهای علم خود سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و تحقیقات بنیادی را هدفمند کنند.

بررسی این کشورها نشان می‌دهد که ارتقای تحقیقات بنیادی و دستیابی به جایگاه برتر منطقه‌ای و بین‌المللی، به صرف قانونگذاری تحقق نمی‌یابد، بلکه نیازمند حکمرانی منسجم، تأمین مالی پایدار و نظارت و ارزیابی شفاف است. کشورهای مورد بررسی با ایجاد چارچوب های قانونی شفاف (مانند قانون ارتقای تحقیقات بنیادی کره جنوبی یا قانون جدید علم و فناوری چین)، تأسیس نهادهای تخصصی (مانند NSF، NRF وNSFC) و توانمند برای حمایت و توزیع رقابتی بودجه تحقیقات بنیادی و ارتباط مؤثر نهادهای تحقیقاتی و دانشگاه ها با بخش خصوصی و کسب و کارها توانسته‌اند با تنوع بخشی به منابع مالی به پایداری این منابع و رشد تحقیقات بنیادی کمک کنند. نتیجه این سازوکار همسویی بین پژوهش‌های بنیادی و نیازهای راهبردی ملی بوده است.

سازوکارهای نظارتی چندلایه این کشورها، شامل گزارش‌دهی دوره‌ای، ارزیابی عملکرد، بازدیدهای میدانی و حسابرسی مالی می شود. نظارت جدی تضمین می‌کند که سرمایه‌گذاری‌های کلان اعتبارات عمومی به خروجی های علمی ملموس و اثرگذار منجر شود.

پیشنهاداتی برای ایران

در این گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهادهایی بر اساس زیست‌بوم تحقیقاتی ایران ارائه شده است:

۱. با هدف ایجاد پشتوانه قانونی پایدار، تثبیت سازوکارهای حمایتی و تضمین تداوم تامین مالی و حکمرانی تحقیقات بنیادی «لایحه حمایت از تحقیقات بنیادی و علوم پایه» با محورهای مالی و زیرساختی، نیروی انسانی و انگیزشی و ارتقای همکاری‌های بین‌المللی توسط دولت تدوین و به مجلس پیشنهاد شود.

۲. با هدف ایجاد یک سازوکار مشخص و پاسخگو برای سیاست‌گذاری‌، هماهنگی در توزیع بودجه، پرهیز از موازی‌کاری و پایش پیشرفت در تحقیقات بنیادی و علوم پایه، ستاد ملی تحقیقات بنیادی و علوم پایه وابسته به شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری تشکیل شود.

۳. به منظور استقرار نظام حمایت رقابتی، شفاف و مبتنی بر داوری همتا در تحقیقات بنیادی، حساب مستقل برای اعطای حمایت مالی تحقیقات بنیادی در صندوق شورای عالی عتف ایجاد شود تا منابع تحقیقات بنیادی پیش‌بینی‌شده در قوانین بودجه سنوانی به این حساب واریز شود.

۴. یا هدف ایجاد تعادل میان تقویت مرزهای دانش و پاسخ‌گویی به نیازهای راهبردی کشور، حمایت مالی تحقیقات بنیادی به صورت ترکیبی از حمایت‌های مالی پژوهشگرمحور (پیشنهاد از طرف پژوهشگر) و حمایت‌های مالی نیازمحور با نسبت‌های از قبل تعیین شده، انجام شود.

۵. با هدف افزایش اثربخشی هزینه‌کرد و ارتقای کیفیت اجرای طرح‌های پژوهشی، نظام پایش و ارزیابی پس از اعطای حمایت مالی در تحقیقات بنیادی پرخطر به‌روزرسانی شود.

۶. با هدف تقویت سرمایه انسانی، کاهش مهاجرت نخبگان و حمایت از نسل جدید پژوهشگران، برنامه ملی بورسیه‌های تحصیلی (فلوشیپ (رقابتی دکتری و پسادکتری، به همراه «حمایت مالی برای شروع به کار آن‌ها» برای پژوهشگران جوان و پژوهشگران بازگشتی از خارج اجرا شود.

۷. با هدف استفاده از منابع غیردولتی و هدایت سرمایه‌های مردمی و بنگاه‌ها به سمت تحقیقات بنیادی، بسته مشوق‌های مالیاتی برای حمایت از پژوهش بنیادی و یا وقف برای پژوهش بنیادی پیش‌بینی و عملیاتی شود. مهر